بنیاد مطالعات قفقاز 29 ارديبهشت 1397 ساعت 14:07 http://caucasus.ir/vdcfj0dy.w6d1xagiiw.html -------------------------------------------------- عنوان : گزارش نشست «اعتراض‌های ۲۰۱۸ در ارمنستان؛ ریشه‌ها، پیشران‌ها و چشم‌اندازها» -------------------------------------------------- متن : به گزارش بنیاد مطالعات قفقاز، هفتاد و پنجمین نشست تخصصی مرکز مطالعات اوراسیای مرکزی با همکاری بنیاد مطالعات قفقاز با عنوان اعتراض های ۲۰۱۸ در ارمنستان؛ ریشه ها، پیشران ها و چشم اندازها در سه شنبه 25 اردیبهشت 1397 باسخنرانی آقای دکتر کارن خانلری استاد دانشگاه و نماینده ارامنه شمال کشور در مجلس شورای اسلامی و آقای ولی کوزه گر کالجی دانشجوی دکتری مطالعات منطقه ای دانشگاه تهران در سالن مرکز مطالعات عالی بین المللی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران برگزار شد. خانم دکتر الهه کولایی مدیر مرکز مطالعات اوراسیای مرکزی در ابتدای نشست با اشاره به اینکه ارمنستان پس از فروپاشی شوروی پایدارترین و هموارترین تغییرها را تجربه کرده است خاطرنشان کرد: فروپاشی شوروی در ابتدا نوعی فرایند گذار به سوی بازتوزیع قدرت و ثروت به نفع مردم برآورد می شد. در سال های پس از فروپاشی، برخی از جمهوری های بازمانده از فروپاشی شوروی، دستخوش امواج مردم سالارسازی شدند. شکل گیری انقلاب های رنگی در قفقاز و آسیای مرکزی نیز در این زمینه رخ داد. ارمنستان در آن دوره، درگیری قابل توجهی با امواج مردم سالارسازی (که نقش عوامل خارجی در آن ها پررنگ بود) پیدا نکرد. در کنار این فراز و فرودها در فضای پساشوروی، امروز نیز واکاوی ریشه ها و پیامدهای تحولات ارمنستان اهمیت دارد. در ادامه آقای دکتر کارن خانلری صحبت های خود را با تاکید بر اینکه تحولات ارمنستان از جنس انقلاب های رنگی نیست، شروع کرد و گفت: در ارمنستان یک انقلاب سیاسی به وقوع پیوست که بر اساس تقسیم بندی های کلاسیک که جانسون ارائه می دهد از نوع انقلاب های مسالمت آمیز بوده است که البته این ویژگی برای انقلاب ارمنستان بسیار جالب توجه بود. یکی از دلایلی هم که من این انقلاب را رنگی نمی دانم این است که انقلاب های گرجستان و یا اوکراین با حمایت سیاسی و انفورماتیک بسیار قوی از سوی رسانه های غربی همراه بودند و معترضان از آن حمایت ها بسیار بهره گرفتند اما در مورد ارمنستان این فاکتور بسیار مهم وجود نداشت. البته این جنبش که از عمیق ترین اقشار ارمنستان برخاست به هدف خود رسید. نخست وزیر جدید ارمنستان (سرژ سرکیسیان) که طبق قانون اساسی ارمنستان قدرت اصلی حکومتی در دست او بود در یک فرآیند جالب و منطقی استعفا کرد و در بیانیه استعفای خودش هم خطاب به معترضان اظهار کرد که شما درست می گفتید و من اشتباه می کردم. وقتی من می گویم انقلاب سیاسی منظورم تغییرات عمده در نخبگان سیاسی یک کشور است که بر اساس تعاریف کلاسیک با انقلاب اجتماعی کاملا متفاوت است. این انقلاب سیاسی نتیجه مطلوب توده های معترض در ارمنستان را در برداشت و نخست وزیر جدید که رهبر همین انقلاب بود خودش عضو پارلمان بود و توانست اکثریت پارلمان را در نهایت به خودش اختصاص دهد. بسیاری از نیروها تحت فشار فضای عمومی به طرف این جنبش تمایل پیدا کردند و عملا حزب جمهوری خواه در انزوای کامل قرار گرفت و قدرت را واگذار کرد. در ادامه ی نشست آقای کالجی دانشجوی دکتری دانشگاه تهران گفت: تحولات ارمنستان از جهت وقوع قابل پیش بینی بود، اما از نظر عقب نشینی سیاستمدار کهنه کاری نظیر سرکیسیان از قدرت قابل پیش بینی نبود و باعث شگفتی شد. کالجی در ادامه سخنرانی خویش گفت: ابتدا در الگویی مشابه سرکار خانم دکتر کولایی می خواهم تحولات را در سطح جمهوری ها ببینم. بعد از فروپاشی شوروی در هر هشت جمهوری آسیای مرکزی و قفقاز سیستم ریاستی با محوریت رییس جمهور شکل گرفت اما در چند سال اخیر این ساختار سیاسی دچار تغییر و تحولاتی شد. در سه جمهوری این ساختار ریاستی دچار تغییر و تبدیل به نظام پارلمانی شد. قرقیزستان در 2010، گرجستان در 2013 و ارمنستان در 2015 ساختار ریاستی به پارلمانی تبدیل شد. شاید در یک نگاه از بیرون به نظر برسد که این تغییرات صوری و سطحی و تلاش برای تکرار مدل پوتین ـ مدودف و کوشش برای دور زدن قانون بوده است اما وقتی نگاهی عمیق تر داشته باشیم خواهیم دید که این تغییرات سطحی و صوری نبوده و پیامدهای مهمی در این سه کشور نیز داشته است. هر سه کشور، در زمره کشورهای غیر رانتیر منطقه آسیای مرکزی و قفقاز هستند. این سه کشور به دلیل ساختار غیر رانتی رئیس جمهور مادام العمر را بر خلاف دیگر کشورهای منطقه آسیای مرکزی و قفقاز تجربه نکرده اند. بر همین اساس بازگشت سرکیسیان به قدرت در قالب نخست وزیر با الگوی سیاسی ارمنستان در ربع قرن گذشته همخوانی نداشت و این واکنش ها را در پی داشت. تکثر بسیار بالای احزاب سیاسی در سه کشور ارمنستان و گرجستان و قرقیزستان دیگر وجه تمایز آنها با سایر کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز است و چون ساختار رانتی نیست احزاب توسط دولت و از بالا به پایین شکل نگرفته اند بلکه از پایین به بالا شکل گرفته اند. فرهنگ سیاسی این سه کشور مشارکتی و فعال است و تبعی و منفعلانه نیست. لذا تحولات ارمنستان را می توان در یک سطح کلان تر در مقایسه با دیگر جمهوری های آسیای مرکزی و قفقاز نیز مورد تحلیل قرار داد. کالجی در ادامه یادآوری کرد: تحولات ارمنستان چندین ویژگی مشخص داشت که باید به آنها توجه کرد: نخست، گستردگی اعتراض ها و تنوع طیف های معترض؛ دوم، حضور گسترده ی جوانان؛ سوم، حضور سربازان و کشیشان؛ چهارم، نقش فضای مجازی و ارتباط با دیاسپورای ارمنی؛ پنجم، به کار نبردن خشونت؛ ششم، ساختار سیاسی دستخوش دگرگونی عمیق نشد و تنها نخبگان سیاسی جابجا شدند؛ هفتم، اعلام استعفا در ۲۳ آوریل (یک روز قبل از سالگرد کشتار ارامنه توسط عثمانی در 1915)؛ هشتم، نقش رهبری نیکول پاشینیان؛ نهم، حذف طیف قره باغی از صحنه سیاسی ارمنستان؛ دهم، نقش واسطهای و کاتالیزوری فدراسیون انقلابی ارمنی (داشناکسوتیون) که با خروج از ائتلاف با حزب حاکم جمهوریخواه، روند استعفای سرکیسیان را تسریع کرد و با الحالق به دولت نیکول پاشینیان (با دو وزیر) زمینه تشکیل دولت جدید را تسهیل نمود. کالجی در پایان گفت: احتمالا کابینه ی جدید پاشینیان رای اعتماد را از پارلمان خواهد گرفت، اما ممکن است پس از آن کارشکنی هایی برای دولت به وجود آید. پاشینیان هم از این رو در پی برگزاری زودهنگام انتخابات پارلمانی است. آقای دکتر خانلری در مورد بحث عدم خشونت در انقلاب ارمنستان گفت: یکی از دلایل آن جامعه مدنی گسترده ارمنستان بود. مثلا در یک جمعیت سه میلیون نفری بیش از سه هزار نهاد مدنی فعالیت می کنند که استانداردی در حد کشورهایی نظیر سوئد و دانمارک را به نمایش می گذارد. وجود جامعه مدنی گسترده بر اساس تئوری گاسفیلد باعث جلوگیری از گسست قطعی بین مردم و دولت در ارمنستان شده است. بحث دیگر این است که ارتش ارمنستان بر خلاف بسیاری از ارتش های جمهوری های تازه استقلال یافته یک نهاد کاملا غیر سیاسی شده است، یعنی برای سرکوب اعتراضات سیاسی از ارتش استفاده نمی شود و این یکی از فاکتورهای مهم سیاسی ارمنستان است و شاهد بودیم که ارتش در مسأله اعتراضات دخالت نکرد. آقای دکتر خانلری با مقایسه ناآرامی های 2008 ارمنستان که به کشته شدن ده نفر منتهی شد با اعتراضات 2018 که بدون خونریزی به تغییر در عالی ترین سطح سیاسی ارمنستان منجر شد، این تحول را نشانه ای مثبت از پیشرفت و ارتقای فضای سیاسی و فرهنگی ارمنستان دانست. دکتر خانلری استعفای آقای سرژ سرکیسیان را هم از منظر تاریخ استعفا و هم محتوای استعفانامه ی وی ارزشمند و شایان تقدیر دانست و گفت: عذرخواهی سرژ سرکیسیان در استعفانامه از مردم بسیار مهم و آموزنده بود. دکتر خانلری خاطرنشان ساخت: آقای سرژ سرکیسیان حدود دو سال پیش در برنامه ای تلویزیونی رسما به مردم اعلام کرد که خودش برای بار دوم رئیس جمهور شده و به صحنه ریاست جمهوری برنخواهد گشت و تمایلی برای کسب نخست وزیری نخواهد داشت و این تحولاتی که در تغییر نظام از ریاستی به پارلمانی در حال انجام است صرفا برای بهبود وضعیت و نظام سیاسی کشور است و در جهت زمینه سازی برای تداوم قدرت ایشان این بار در قامت نخست وزیر نیست، لذا وقتی که ایشان به عنوان نخست وزیر مطرح شد این مسأله مردم را بسیار آزرد و یکی از محرک های بسیار بزرگ برای به کف خیابان کشانیدن مردم شد که البته در کنار آن مسایل اجتماعی و اقتصادی و... نیز در تداوم اعتراضات بسیار موثر بود. آقای کالجی نیز در رابطه با نوع رابطه جامعه دیاسپورای ارمنی با تحولات اخیر به این نکته اشاره نمود که روابط دولت های ارمنستان و دیاسپورای ارمنی همواره پر فراز و نشیب بوده است و گفت: باید توجه داشت که در فرهنگ سیاسی و اجتماعی ارامنه، دیاسپورا به بازماندگان قتل عام ارامنه در ترکیه و به عبارتی ارامنه غربی اطلاق می شود و ارامنه ایران، ارمنستان و گرجستان که ارامنه شرقی هستند، دیاسپورا به شمار نمی روند. نکته مهم این است که دیاسپورای ارمنی به دلیل عدم برخورداری از حق شهروندی مضاعف، از حق رای در انتخابات ارمنستان برخوردار نیست و نیز به واسطه سطح بالای فساد اقتصادی و شبکه الیگارشی، نمی تواند برای ورود به اقتصاد ارمنستان اعتماد کند. لذا یکی از مهم ترین اقدامات دولت نیکول پاشینیان، مبارزه ساختاری و واقعی با فساد سیستماتیک در ارمنستان برای جلب اعتماد دیاسپورای ارمنی است که در اروپای غربی و آمریکای شمالی دارای منابع و امکانات انسانی و مالی بسیار گسترده ای هستند. در این راستا، تجربه گرجستان به عنوان یک تجربه بسیار موفق می تواند در زمینه مبارزه با فساد اقتصادی و اداری مورد توجه دولت جدید ارمنستان قرار گیرد و با ورود و جذب سرمایه گذاری خارجی و نیز جلب اعتماد کشورهای غربی، نهادهای مالی و بانکی بین المللی و نیز جامعه دیاسپورا (مهاجرین) ارمنی در اروپا و آمریکای شمالی، از شدت و میزان مشکلات اقتصادی ارمنستان به ویژه آمار بالای بیکاری و مهاجرت از ارمنستان و تداوم و تعمیق وابستگی این کشور به فدراسیون روسیه کاسته شود و سیاست خارجی ارمنستان از روند متوازن تری برخوردار شود. در ادامه نشست دکتر خانلری در مورد مولفه قره باغ در این تحول قدرت در ارمنستان، خاطرنشان کرد: خبری وجود دارد مبنی بر اینکه روزهای واپسین منتهی به کناره گیری سرژ سرکیسیان، رئیس دولت قره باغ به ایروان سفر کرده و از سرژ سرکیسیان خواسته است که برای جلوگیری از فروافتادن کشور به بی ثباتی از سمت خویش استعفا دهد. گویا این خواسته در به نتیجه رسیدن اعتراضات کمک بسیار بزرگی کرده است. لذا این گمانه زنی هایی که رفتن دولت سرژ سرکیسیان به مثابه یک قره باغی را به نوعی زمینه ساز تضعیف سیاست قره باغی دولت ارمنستان می دانند صحیح نیست و در مواضع و اقدامات پاشینیان نیز مشخص است که تضعیفی در این مواضع دیده نخواهد شد. تا جایی که نیکول پاشینیان گفته هیچ تغییر مهمی در سیاست خارجی ارمنستان رخ نخواهد داد. در ملاقات او با پوتین بر روابط راهبردی دو کشور تاکید شده است. در مورد گرجستان هم بر اهمیت روابط دو کشور تاکید شده است. او در مورد ایران خواستار یک کیفیت نوین در روابط دو کشور شده است. در سیاست خارجی تنها چیزی که به منزله یک حرکت تاکتیکی جدید از سوی آقای پاشینیان مطرح شد، ضرورت مشارکت حکومت قره باغ در مذاکرات صلح است. این فرمتی بود که در دهه نود قبل از این فرمت دوجانبه وجود داشت که در زمان آقای روبرت کوچاریان، رئیس جمهور دوم ارمنستان از فرمت سه جانبه به دوجانبه تغییر کرد. حال پاشینیان خواستار احیای آن فرمت سه جانبه است که تنها تغییر تاکتیکی مشهود در سیاست خارجی دولت جدید ارمنستان همین است. آقای کالجی در رابطه با طرح نیکول پاشینیان در مورد اضافه شدن منطقه قره باغ به مذاکرات صلح اشاره کرد که ترکیب کنونی گروه مینسک شامل سه کشور آمریکا، روسیه و فرانسه است؛ سه کشوری که از بیشترین جمعیت جامعه دیاسپورای ارمنی در جهان برخوردار هستند و به همین دلیل، جمهوری آذربایجان همواره منتقد ترکیب گروه مینسک بوده و برای ایجاد توازن خواستار ورود ترکیه بوده است که مورد پذیرش قرار نگرفته است. بنابراین در همین شرایط کنونی نیز وزنه گروه مینسک به نفع طرف ارمنی سنگینی می کند و بسیار بعید است که جمهوری آذربایجان با ورود منطقه قره باغ به عنوان یکی از اعضای مذاکرات صلح قره باغ موافقت کند. دکتر خانلری در ادامه نشست به پدیده الیگارشی در ارمنستان پرداخت و گفت: بحث الیگارشی اقتصادی نیز در کشورهای استقلال یافته به صورت جدی وجود دارد. در اروپا طبقات غنی، بورژوا، کاپیتالیست برای حفظ ثروت و منافع مالی خودشان احزابی را به وجود می آوردند و یا مورد حمایت قرار می دادند، مثلا احزاب دست راستی یا احزاب لیبرال یا محافظه کار و خودشان مستقیما وارد عرصه سیاست نمی شدند و افراد حقوق بگیر این طبقه کاپیتالیست در پارلمان و یا دولت حضور می یابند و به گونه ای سعی می کنند که منافع اربابان را تامین کنند. آنچه که در کشورهای تازه استقلال یافته به وجود آمده و بسیار هم فراگیر شده این است که طبقات غنی و ثروتمندان خودشان رأسا وارد سیاست می شوند و این پدیده ای را رقم زده که عمدتا به الیگارشی معروف است. پدیده حضور مستقیم ثروتمندان در عرصه قدرت، در ارمنستان صورتی فراگیر به خود گرفته و بسیاری از نمایندگان پارلمان و یا وزرا، خودشان از کاپیتالیست های بزرگ ارمنستان بودند و این دستگاه حاکمه را شدید مورد هدف قرار می داد و مردم این را نمی پذیرفتند. در مورد الیگارشی باید اشاره کنم که ترامپ در ایالات متحده نیز نمونه ورود الیگارش ها به قدرت به صورت مستقیم است. در مورد نقش الیگارش ها در روابط کشورها نیز نباید از خاطر برد که الیگارشی یک پدیده جهان وطنی است و لذا همکاری الیگارش های کشورهایی که با همدیگر در شرایط جنگی و یا قطع ارتباطات رسمی با تضاد منافع بالا هستند نیز نباید تعجبی را برانگیزد. دکتر خانلری در پاسخ به پرسشی راجع به اینکه با عنایت به تبار سیاسی نیکول پاشینیان و نزدیکی وی به ترپتروسیان، با توجه به اینکه دوران ریاست جمهوری ترپتروسیان توام با نشیب هایی در روابط تهران و ایروان بود آیا نگرانی هایی راجع به آینده روابط ایران و ارمنستان وجود ندارد؟ گفت: همه کنشگران سیاسی ارمنستان از طیف های مختلف در مورد اهمیت مناسبات با جمهوری اسلامی ایران و ضرورت ارتقای آن توافق دارند و تاکید بر اهمیت روابط با ایران فصل مشترک همه احزاب و کنشگران سیاسی ارمنستان است، و در ضمن آقای پاشینیان در نخستین موضعگیری های خود بر توسعه روابط با ایران تاکید کرده و در دوره فعالیت خود به عنوان نماینده پارلمان ارمنستان نیز به این موضوع توجه داشته است. آقای پاشینیان در سفر آبان 1396 هیأت پارلمانی ارمنستان به تهران نیز شخصا علاقه زیادی نسبت به ارتقای مناسبات دو کشور بروز می داده است. آقای ایساک یونانسیان، رئیس موسسه ترجمه و تحقیق هور نیز در ادامه صحبت های دکتر خانلری خاطرنشان ساخت که در سفر سال گذشته هیأت پارلمانی ارمنستان به جمهوری اسلامی ایران، پاشینیان با انتقاد از دولت ارمنستان خواستار تحرک بیشتر در اجرایی شدن توافقات دو کشور شده بوده است. آقای دکتر خانلری در ادامه افزود: بین پاشینیان و ترپتروسیان خصوصا در چند سال اخیر اختلافاتی نیز وجود دارد و نمی توان آن دو را دارای تفاهم کامل دانست. پروفسور مگردیچ تومانیان، رئیس شاخه ریاضیات فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران که در این نشست شرکت کرده بودند، در مورد حضور کشیشان در جمع معترضان گفتند که حضور شماری از روحانیون ارمنی در اعتراضات با هدف گفتگو با معترضان و آرام کردن آنها و ممانعت از وقوع خشونت بوده است و آنها مواضعی له یا علیه اعتراضات نداشته اند و اساسا کلیسای ارمنی از ورود به جناح بندی ها و گرایش های سیاسی احتراز دارد و در این اعتراضات نیز همین سیاست کلان اجرایی شده بوده است.