بنیاد مطالعات قفقاز 29 خرداد 1397 ساعت 17:09 http://caucasus.ir/vdceex8z.jh8ovi9bbj.html -------------------------------------------------- عنوان : کارشناس اوراسیا: چین در مدت بلند نفوذ قابل توجهی در آسیای مرکزی خواهد یافت -------------------------------------------------- عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) گفت: ابتکار کمربند و جاده موجب پتانسیل‌سازی چین در تاثیرگذاری بر تصمیم‌گیری‌های کلان سیاست خارجی این کشورها شده و در بلندمدت به نفوذ قابل توجهی در منطقه آسیای مرکزی منجر خواهد شد. متن : به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، طرح کمربند و جاده چین بزرگ ترین طرح ترانزیتی و تجاری حال حاضر منطقه اوراسیا و یکی از بزرگ ترین پروژه های جهانی به حساب می آید. این پروژه با سرمایه گذاری کلان 9 تریلیون دلاری پکن در حوزه های زیرساختی کشورهای مختلف در نظر دارد مسیر ترانزیتی همواری از سوی شرق به غرب جهان ایجاد کند. ابعاد نفوذ این پروژه بر کشورهای پیرامونی آن به حدی وسیع است که به عقیده تحلیل گران علاوه بر اقتصاد، در عرصه های سیاست، امنیت و حتی فرهنگ نیز تأثیرگذار می باشد. در همین راستا، مصاحبه ای با حمیدرضا عزیزی، عضو هیئت علمی گروه روابط بین الملل دانشگاه شهید بهشتی، عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) و نویسنده کتاب چین در آسیای مرکزی: نفوذ منطقه ای و هژمونی بین المللی به منظور بررسی ابعاد و پیامدهای این طرح ترتیب داده ایم که در ادامه می خوانید. تسنیم: آسیای مرکزی بخش مهمی از پروژه یک کمربند، یک جاده چین است. طبیعتاً قرار گرفتن در یک مسیر ترانزیتی می تواند منبع درآمد جدیدی برای این کشورها به حساب بیاید. اما آیا می توان در حوزه های دیگری همچون فعال شدن ظرفیت های تولیدی نیز شاهد آزادسازی ظرفیت های اقتصادی این کشورها باشیم؟ عزیزی: برای اینکه جواب دقیق تری به این سؤال داده شود باید توجه داشت که وضعیت کشورهای منطقه آسیای مرکزی، به لحاظ پتانسیل تولیدات صنعتی یکی نیست. اگر بخواهیم طرح کمربند و جاده چین را در قبال آسیای مرکزی به عنوان یک منطقه در نظر بگیریم، نمی توان گفت که لزوماً باعث فعال شدن ظرفیت های تولیدی در این کشورها می شود. یعنی ممکن است در برخی کشورها که پتانسیل بهتری دارند، مانند قزاقستان و همین طور ازبکستان این اتفاق بیفتد، اما در کشورهایی که ظرفیت کمتری در این حوزه دارند، راه خیلی طولانی تری باید طی شود تا به آن مرحله برسند. لذا، مهم ترین مسئله ای که مجموع این 5 کشور را به طور یکسان درگیر می کند، همان پتانسیل درآمدزایی از نظر جغرافیایی می باشد. این پتانسیل نیز از سال های نخست پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، همیشه به عنوان ظرفیتی که قابلیت استفاده داشته، مورد بهره برداری قرار گرفته و خوب، با وجود طرح های مختلفی که در حوزه تجارت و انرژی مطرح بوده، این چین است که توانسته این پتانسیل را فعال کند. به نظرم در کوتاه مدت و همچنین در میان مدت مهم ترین تاثیر طرح کمربند و جاده در بحث ترانزیت هست. در بحث تولید نمی توان در این بازه زمانی انتظار تحول خاصی را در آسیای مرکزی داشته باشیم. تسنیم: هنگامی که از این پروژه سخنی به میان می آید، صرفاً یک مسیر هموار برای چینی ها ملاحظه می شود. اما آیا واقعاً هیچ چالشی در آسیای مرکزی پیش روی چین در این راستا وجود ندارد؟ به ویژه در خصوص نقش بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای که مخالف افزایش نفوذ چین در آسیای مرکزی هستند. عزیزی: زمانی که از رویکرد چین به منطقه آسیای مرکزی توجه می شود، باید این نکته را در نظر داشت که به هر حال در شرایطی که روسیه در این منطقه سالیان سال به عنوان قدرت مسلط مطرح بوده، نمی شود گفت که حضور چین بدون حساسیت است. در مورد بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای نیز بر خلاف انتظارات اولیه، حضور آمریکا، اتحادیه اروپا و حتی بازیگران منطقه ای از جمله ایران و ترکیه در سطح محدودی بوده است. در مورد آمریکا مشخصاً در پیوند با بحث افغانستان این موضوع مطرح بود و ایران و ترکیه هم هر کدام از یک سطحی بیشتر نتوانستند پتانسیل های خود را در منطقه آزاد کنند یا از ظرفیت های موجود در منطقه استفاده کنند، لذا حتی در صورتی که حساسیتی برای آن ها شکل بگیرد، که قطعاً شکل گرفته، ابزاری برای این که بخواهند نقش و بازیگری چین را محدود کنند در اختیار ندارند. در واقع نمی شود گفت که به عنوان یک چالش در مقابل چین جلوه گر شود. از طرف دیگر، در مورد خود روسیه به عنوان چالش بالقوه این عرصه، این مساله وجود دارد که به واسطه قرار گرفتن در یک فشار دیپلماتیک بی سابقه ای از جانب غرب در یک وضعیت نیاز به چین قرار دارد و برای فرار از آن فشارها نه تنها نمی تواند مخالفت جدی با نقش آفرینی چین داشته باشد، بلکه اساساً چین را به عنوان شریک استراتژیک خود معرفی می کند. لذا این نیاز استراتژیک به چین باعث می شود که دست روس ها برای مخالفت احتمالی با نفوذ چین در آسیای مرکزی تا حد زیادی بسته باشد. از طرف دیگر، رویکرد چین در این مدت پرهیز از بروز چالش با روسیه و دیگر بازیگران منطقه ای بوده است. طی 12 سالی که از 2006 می گذرد -که معتقدم این سال یک نقطه عطفی بود در روابط چین با منطقه آسیای مرکزی که توافقنامه احداث خط لوله آسیای مرکزی به چین بین این کشور و ترکمنستان امضا شد- چین سعی کرده به شکلی پیشروی کند که حساسیت روسیه تحریک نشود و می شود گفت نفوذش را به صورت مرحله ای تقسیم کرده است. پکن طی این سال ها نفوذ خود را بیشتر در حوزه اقتصاد متمرکز کرده و کمتر مسائل سیاسی و فرهنگی را تحت پوشش قرار داده است. این باعث می شود که بشود به عنوان جمع بندی گفت چالش قابل ملاحظه ای، آن گونه که در سوال مطرح شده در آسیای مرکزی در مقابل چین وجود نداشته است. تسنیم: حجم بالای سرمایه گذاری های چین در کشورهای مشارکت کننده در این پروژه موجب شده یک روند رقابتی فزاینده ای میان این کشورها برای جذب هرچه بیشتر این منابع صورت بگیرد. این فضای رقابتی آیا می تواند در درازمدت و با افزایش منافع اقتصادی ناشی از این پروژه بر الگوهای همکاری و منازعه در آسیای مرکزی تاثیر بگذارد؟ عزیزی: من فضا را به این شکل نگاه نمی کنم. به این دلیل که حداقل چین به عنوان محور اصلی این پروژه، خود به چنین فضایی دامن نزده که بخواهد با توجه بی دلیل بیشتر به یک کشور یا توجه کمتر به دیگری و یا اولویت بندی بر مبنای معیارهای سیاسی یا غیره بخواهد فضا را به شکلی پیش برد که این کشورها در یک رویکرد رقابت آمیز در مقابل هم قرار گیرند. این صرفاً به پتانسیل هر کدام از این کشورها بر می گردد. از همین از نظر من، رقابت در حوزه اقتصاد برای جذب سرمایه گذاری طبیعتاً وجود دارد. چه در مورد چین باشد و چه در مورد کشورهای دیگر، اما در منطقه آسیای مرکزی به نظر من این کشورها سعی خواهند کرد که این رقابت را به شکل افزایش پتانسیل های خود و افزایش مطلوبیت اقتصادی برای چین مطرح کنند، نه از طریق این که بخواهند منافع طرف دیگری، یعنی همسایگان خود را، در این پروژه زیر سوال ببرند. چون اساساً اقدامی همچون سوراخ کردن کشتی به حساب می آید. این کشورها همه عضوی از پروژه جاده ابریشم چینی هستند و در کل چه برای چین و چه برای این کشورها، منفعت اصلی از قِبل این پروژه زمانی است که فضای باثباتی در منطقه حاکم باشد. لذا به نظر من تغییر در الگوی همکاری و منازعه به شکل منفی رخ نخواهد داد، اما رقابت قطعاً وجود خواهد داشت، لکن برای بالا بردن پتانسیل ها برای استفاده بیشتر از این شرایطی که وجود دارد و شکل گرفته است. تسنیم: یکی از موضوعات و مسائل مهمی که در خصوص کشورهای آسیای مرکزی مطرح می شود، بحران بدهی این کشورها، به ویژه در خصوص قرقیزستان و تاجیکستان است. برخی طرح های چین همچون سرزمین در مقابل بدهی یا گرفتن حق بهره برداری از معادن و ذخایر طبیعی این کشورها، موجب بروز نگرانی های جدی در میان نخبگان این کشورها شده است. مشارکت در این پروژه چگونه بر این بحران تاثیر می گذارد؟ عزیزی: مسئله بحران بدهی ها یکی از مسائلی است که بر خلاف دیدگاه غالب موجود که رویکرد پکن به منطقه آسیای مرکزی را صرفاً اقتصادی می داند، اثبات می کند نگاه کلان تری پشت این قضیه وجود دارد و در چارچوب تمایل چین برای ارتقای جایگاهش در نظام بین الملل مطرح می شود و این موضوع طبیعتاً می تواند برای کشورهای این منطقه خطرساز باشد. نه تنها در مورد قرقیزستان و تاجیکستان، بلکه اخیراً مشاهده شده در خصوص قزاقستان نیز به عنوان کشوری که بالاترین پتانسیل اقتصادی در آسیای مرکزی را دارد، این نگرانی ها در بین نخبگان به وجود آمده که در ازای این پروژه قرار است چه امتیازی به چین داده بشود؟ و این که اگر این کشورها توان بازپرداخت آن را نداشته باشند، چه اتفاقی می افتد؟ در اینجا دو نکته وجود دارد. من فکر نمی کنم در مورد منطقه آسیای مرکزی طرح هایی مثل گرفتن سرزمین در برابر بدهی و ... مطرح شود. اسم این را من یک رویکرد تهاجمی و استعماری می گذارم و واقعاً هم همینطور است که پیش از این در مورد برخی کشورهای دیگر پیاده شده. دلیل آن هم مشخص است؛ چرا که این مساله با الگوی کلی چین که پیش از این اشاره کردم، حداقل در شرایط کنونی که مبتنی بر خودداری از ایجاد حساسیت در مقابل روسیه است، همخوانی ندارد. از طرف دیگر با مبنای اصلی پیشبرد طرح کمربند و جاده که ثبات در آسیای مرکزی است نیز در تضاد می باشد. در کل چنین طرحی می تواند شرایط را خیلی پیچیده کند، اما در زمینه نفوذ سیاسی، این امر قطعاً در درازمدت منتج به نفوذ سیاسی چین در این کشورها خواهد شد که پتانسیل سازی چین در تاثیرگذاری بر تصمیم گیری های کلان سیاست خارجی این کشورها را در بر دارد. از سوی دیگر در عرصه اقتصادی نیز از این نظر که حق بهره برداری معادن و ... که یک انحصاری را حتی در حوزه های حساسی مانند انرژی این کشورها برای چین به وجود بیاورد، محتمل است. الگو یکی است، اما به آن شکل تهاجمی شاید نتوان انتظار داشت. اما این مساله در بازه زمانی بلندمدت به یک نفوذ بسیار قابل توجه چین در منطقه آسیای مرکزی منجر خواهد شد. تسنیم: پیوست های امنیتی پروژه یک کمربند، یک جاده یکی از موضوعات و نگرانی های اساسی کشورهای آسیای مرکزی و به ویژه روسیه است. آیا چین چنین پیوستی را برای این حجم عظیم سرمایه گذاری هایش در نظر گرفته؟ چگونه و در چه چارچوبی؟ عزیزی: به هر حال به صورت کلی و در چارچوب روابط دوجانبه یا در قالب سازمان همکاری شانگهای، مناسبات امنیتی چین با آسیای مرکزی وجود دارد، اما حداقل بنده تابه حال ندیده ام که مستقیماً به موضوع کمربند و جاده اشاره کند. اما در کل، موضوع امنیت کاملاً با این پروژه گره خورده و مرتبط با پاسخی است که در سوال قبلی داده شد. چین هم همواره اعلام آمادگی کرده و آمادگی اش را هم دارد که در این موضوع ورود کند. در مجموع باید گفت این موضوع یک جنبه مثبت دارد، و جنبه دیگری که اگر منفی نباشد، نگران کننده است. جنبه مثبت این است که حضور چین با پتانسیلی که دارد می تواند به برقراری صلح در این منطقه کمک کند. جنبه منفی اش هم این است که می تواند به یک نفوذ لجام گسیخته پکن در این منطقه منجر شود که در بلندمدت یک احساس تهدیدی را در این منطقه به وجود بیاورد. باز هم اینجا اگر تقسیم بندی کنیم، من در کوتاه مدت و میان مدت این شکل از سیاست را که به شکل تاسیس یک پایگاه نظامی به شکل یک جانبه باشد، حداقل محتمل نمی دانم. اما در بلندمدت، بله. در این فاصله احتمال بیشتر را به این می دهم که همکاری ها یا با هماهنگی روسیه و یا با همکاری روسیه به شکلی که مسکو تحریک نشود، صورت بگیرد. موضوع دیگر این است که آینده نفوذ چین در آسیای مرکزی تا حد زیادی به آینده قدرت روسیه بستگی دارد که در شرایط فعلی هنوز پتانسیل بالایی دارد. همچنان در ماورای مرزهای خود در خاورمیانه مداخله نظامی انجام می دهد، در حوزه همسایگی نزدیک خود در اوکراین نیز به همین شکل، سیاست هایی که در غرب به شدت حساسیت برانگیز است را دنبال می کند، و در مجموع این رویکرد هنوز به شکلی که بگوییم با یک روسیه ضعیف طرف باشیم، بدین شکل نیست. در بلندمدت اما اگر چنین اتفاقی واقع بشود، یک بازی با حاصل جمع منفی است، و کاهش نفوذ روسیه قطعاً به افزایش نفوذ چین منجر خواهد شد. تسنیم: مواضع روسیه طی سال های اخیر نشان داده اگرچه نتوانسته از نفوذ چین در آسیای مرکزی پیشگیری کند، اما به شدت نگران آن است. نگاه روسیه نسبت به این پروژه چگونه است؟ چه اقداماتی برای تحت کنترل در آوردن نفوذ چین در این چارچوب پیش روی مسکو قرار دارد؟ عزیزی: در سال 2005 زمانی که هنوز هیچ پروژه ای به این شکل از چین مطرح نبود، از آقای پوتین نقل قولی بود که می گفت اگر ما دیر بجنبیم در مناطق شرق دور روسیه مردم به چینی صحبت خواهند کرد و این خود نشانه ای از نگرانی دستگاه حاکمیتی در روسیه نسبت به نفوذ چین بود. نه تنها در آسیای مرکزی، بلکه حتی در خود روسیه، این یک امر واقعی هست. در مورد اقدامات اما مهم ترین مساله ای که می توان گفت روسیه در پیش گرفته، در قالب مثلی است، که می گوید: دوستانت را به خودت نزدیک کن، دشمنانت را به خودت نزدیک تر. چین و روسیه دشمن نیستند، اما در بلندمدت قطعاً رقیب خواهند بود. روسیه در این حوزه سعی کرده رقیبش را به خودش نزدیک تر کرده و سعی کند خود در این پروژه نقش آفرینی داشته، چینی ها را به ایفای نقش در پروژه هایی که مسکو محوریت دارد ترغیب کند. مهم ترین نمود این قضیه توافق روسیه و چین برای متصل کردن دو پروژه چینی جاده ابریشم و روسی اتحادیه اقتصادی اوراسیا است. تا تحقق کامل این قضیه زمان زیادی باقی است، اما در کل همانطور که پیش از این اشاره شد، خود روسیه در شرایط فعلی به چین وابستگی دارد و این که بخواهد وارد یک روند تقابلی شود و از طریق استراتژی های سلبی چین را مهار کند، گزینه در اختیاری نیست. لذا از طریق گزینه های ایجابی در صدد است تا این اقدام را صورت بدهد. تسنیم: این پروژه چه فرصت ها و تهدیداتی می تواند برای جمهوری اسلامی ایران داشته باشد؟ اساساً نگاه ایران به این پروژه چگونه است؟ عزیزی: میزان تاثیرگذاری طرح کمربند و جاده بر جمهوری اسلامی تا حد زیادی بستگی به خود ما دارد. این یک واقعیت است که چین این را یک پروژه باز تعریف می کند و درواقع یک Open Initiative است. به معنی آن که هر کشوری اگر منافعش ایجاب می کند و قابلیت منفعت سازی برای دیگر طرف ها را داشته باشد، می تواند در این پروژه مشارکت کند. این رویکرد کلی چینی هاست. در این چارچوب می دانیم که در قالب طرح های اولیه، مسیر ایران (خلیج فارس و دریای عمان) نیز به عنوان یکی از مسیرهای مورد توجه چین مطرح بوده است. پیش شرط این قضیه آن است که ما چقدر بتوانیم در این قضیه پتانسیل سازی کنیم. بالاخره این امر نیاز به حجم عظیمی از راه ها و زیرساخت ها دارد. موضوع انتقال قدرت از غرب به شرق یک شعار نیست، یک واقعیت است. در شرایطی که آمریکا به عنوان هژمون بین الملل استراتژی اول آمریکا (America First) را در پیش گرفته و خود را در یک روند تقابلی نه تنها با کشورهای شرقی که مهم ترین آن ها چین است، بلکه حتی با متحدین اروپایی خود قرار داده، کشوری مثل چین به پشتوانه چندین دهه رشد اقتصادی سرسام آور در شرایطی قرار گرفته که یک پروژه باز را تعریف می کند و حتی برای اتحادیه اروپا نیز منافعی ایجاد کرده و از آن ها استقبال می کند که در آن مشارکت کنند. طبیعتاً در این فضا جمهوری اسلامی ایران نیز اگر بتواند جایگاه خودش را تعریف کرده و سپس با اتخاذ سیاست ها و اقدامات مشخص به طرف چینی این اطمینان خاطر را بدهد که ما به این شکل می توانیم در این پروژه فعالیت کنیم، این می تواند یک امر مثبتی باشد برای ایران. به ویژه در شرایطی که دوباره از جانب آمریکا تحت تحریم قرار گرفته ایم و آینده برجام نیز نامشخص است. اما باید توجه داشته باشیم که تحولات برای ما صبر نمی کنند و این احتمال وجود دارد در صورتی که ما نتوانیم به یک جمع بندی برسیم که چگونه می خواهیم در این پروژه مشارکت داشته باشیم، همین منطقه آسیای مرکزی به رقیبی برای ما تبدیل شود که به طور کلی محوریت پروژه را در اختیار بگیرد و ایران از این مسیر پرمنفعت شرق به غرب دور بماند. این نکته را هم باید در نظر بگیریم که درست است که ما از تهدیدهای این طرح برای کشورهای آسیای مرکزی گفتیم، اما این شکل از تهدیدها که به شکل نفوذ سیاسی گسترده چین در آسیای مرکزی مطرح شد، در مورد ایران مصداقی ندارد. ژئوپلیتیک در اینجا نقش مهمی ایفا می کند. کشورهای آسیای مرکزی اگر تحت تاثیر این مساله قرار می گیرند، اول به خاطر پیشینه تاریخی آن هاست که تحت سیطره روسیه بوده اند و دوم به خاطر وضعیت فعلی است که دسترسی خاصی به غرب یا آب های آزاد ندارند. این باعث می شود که برای ما با ژئوپلیتیک منحصر به فردی که داریم، این موضوع مصداقی نداشته باشد. در این میان اساساً سیاست خارجی متوازن می تواند نقش خیلی مهمی ایفا کند. پتانسیل سازی ما هم برای شرق و هم برای غرب، در صورتی که بتوانیم خود را در محور ارتباطی چین و اروپا قرار بدهیم، منافع بسیاری را برایمان ایجاد می کند. در کل می شود گفت برای ایران جنبه های فرصت این موضوع بیش از جنبه های تهدید آن است. تسنیم: این طرح در برخی محافل مهم ترین رقیب طرح هندی کریدور بین المللی شمال جنوب عنوان می شود. آیا طرح هندوستان واقعاً رقیب نسخه چینی محسوب می شود؟ عزیزی: من به شخصه چنین اعتقادی ندارم که این دو طرح رقیب یکدیگر باشند. حداقل چینی ها این پروژه را بدین شکل تعریف نمی کنند. چینی ها سعی دارند دیگر طرح هایی که در این حوزه جغرافیایی در عرصه ترانزیت و تجارت بین المللی مطرح می شود را نیز به شکلی با پروژه کمربند و جاده مرتبط بکنند. نکته دوم هم این است که طرح کریدور شمال به جنوب را نمی توان هندی در نظر گرفت. این طرح بین ایران، روسیه و هند مطرح بوده و همه تا حدی در این پروژه منافع داشتند. لذا، فکر نمی کنم از دیدگاه چینی ها حداقل رقیب باشند. یک دلیل ساده دیگر این است که کریدور شمال جنوب سال ها است مطرح بوده و به نتیجه ای نرسیده، اما طرح چینی طی همین 5 سال تا کنون پیشرفت های خوبی داشته و گام های مهمی در این زمینه برداشته شده است. لذا، حتی در صورت محقق شدن، کریدور شمال-جنوب یک طرح موخر بر کمربند و جاده خواهد بود. تاجایی که در کشورهای عضو که در هر دو طرح مشارکت دارند، ناچار خواهند شد استلزامات کمربند و جاده را ابتدا اجرا کنند. از طرف دیگر ممکن است که هند با توجه به رقابت تاریخی اش با چین، چنین دیدگاهی را داشته باشد، اما نه روسیه و نه ایران فکر نمی کنم دو طرح را رقیب بنگرند. لذا در برایند این رویکردها به نظر نمی رسد که طرح کریدور شمال-جنوب رقیبی برای طرح کمربند و جاده باشد؛ چه از نظر پتانسیل های طرح و چه از نظر رویکرد بازیگران.